Hiện nay, việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em, đặc biệt là những em nhỏ không được cha hoặc mẹ trực tiếp nuôi dưỡng sau ly hôn, luôn là vấn đề được pháp luật quan tâm sâu sắc. Nghĩa vụ cấp dưỡng không chỉ là trách nhiệm pháp lý, mà còn là bổn phận đạo đức của bậc làm cha mẹ. Tuy nhiên, thực tế cho thấy vẫn còn không ít trường hợp cha hoặc mẹ né tránh trách nhiệm này, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống và sự phát triển của con trẻ.
Cha mẹ phải có nghĩa vụ cấp dưỡng khi không sống cùng con
Dù hôn nhân còn tồn tại hay đã chấm dứt, cha mẹ luôn có trách nhiệm chăm sóc, nuôi dưỡng và bảo đảm điều kiện sống tối thiểu cho con chưa thành niên hoặc con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động, không có tài sản để tự nuôi mình.
Khi cha mẹ ly hôn, người không trực tiếp nuôi con vẫn phải đóng góp tài chính để hỗ trợ người nuôi con chăm lo đời sống vật chất, tinh thần và học tập cho con. Bên cạnh nghĩa vụ cấp dưỡng, cha hoặc mẹ không trực tiếp nuôi con vẫn có quyền thăm nom, chăm sóc và giáo dục con – miễn là không gây ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình nuôi dưỡng của bên còn lại.
Trong trường hợp cha hoặc mẹ lạm dụng quyền thăm nom để gây cản trở, người trực tiếp nuôi con có quyền yêu cầu Tòa án hạn chế quyền này nhằm bảo vệ lợi ích tốt nhất cho trẻ.
Nghĩa vụ cấp dưỡng vẫn phát sinh dù cha mẹ không đăng ký kết hôn
Quan hệ cấp dưỡng không phụ thuộc vào việc cha mẹ có đăng ký kết hôn hay không, mà dựa trên mối quan hệ huyết thống hoặc nuôi dưỡng hợp pháp. Nghĩa là, dù cha mẹ chỉ sống chung như vợ chồng nhưng có con chung, thì vẫn phải thực hiện trách nhiệm cấp dưỡng nếu chứng minh được mối quan hệ cha – mẹ – con.
Để xác định mối quan hệ này, các bên có thể thực hiện thủ tục xác nhận tại cơ quan hộ tịch. Việc chứng minh có thể dựa vào kết quả giám định ADN hoặc các văn bản cam kết có nhân chứng xác nhận. Sau khi được công nhận là cha hoặc mẹ hợp pháp, người trực tiếp nuôi con có quyền yêu cầu bên kia thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng theo quy định.
Cơ quan có thẩm quyền giải quyết việc nhận cha, mẹ, con là Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của một trong hai bên. Trong các trường hợp có yếu tố nước ngoài, thẩm quyền thuộc về Ủy ban nhân dân cấp huyện.
Xác định mức cấp dưỡng phù hợp
Mức cấp dưỡng cho con được xác định dựa trên khả năng thực tế của người có nghĩa vụ và nhu cầu thiết yếu của con. Hai bên có thể tự thỏa thuận về mức cấp dưỡng hàng tháng, hàng quý hoặc theo năm; nếu không đạt được thống nhất, Tòa án sẽ xem xét và quyết định.
Cần lưu ý rằng, nghĩa vụ cấp dưỡng có thể được điều chỉnh tăng hoặc giảm tùy vào hoàn cảnh thực tế như thu nhập, điều kiện kinh tế hoặc nhu cầu sinh hoạt của con thay đổi. Mục đích của quy định này là bảo đảm quyền lợi cho trẻ, đồng thời tránh tạo gánh nặng quá lớn cho bên có nghĩa vụ.
Chế tài đối với hành vi trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng
Pháp luật hiện hành quy định rõ các biện pháp xử lý đối với người không thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng.
Về hành chính:
Người bỏ mặc, không nuôi dưỡng con, cắt đứt quan hệ tình cảm – vật chất với con có thể bị phạt từ 10 đến 15 triệu đồng.
Căn cứ Điều 57 Nghị định 144/2021/NĐ-CP quy định về vi phạm quy định về chăm sóc, nuôi dưỡng, cấp dưỡng:
“Vi phạm quy định về chăm sóc, nuôi dưỡng, cấp dưỡng1. Phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với một trong những hành vi sau đây:a) Từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng giữa vợ và chồng sau khi ly hôn; từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ nuôi dưỡng giữa anh, chị, em với nhau, giữa ông bà nội, ông bà ngoại và cháu theo quy định của pháp luật;b) Từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng, nuôi dưỡng cha, mẹ; nghĩa vụ cấp dưỡng, chăm sóc con sau khi ly hôn theo quy định của pháp luật.2. Biện pháp khắc phục hậu quả:Buộc thực hiện nghĩa vụ đóng góp, nuôi dưỡng theo quy định đối với các hành vi quy định tại khoản 1 Điều này.”
Nếu đã bị Tòa án buộc cấp dưỡng mà vẫn cố tình không thực hiện, người vi phạm có thể bị phạt bổ sung từ 3 đến 5 triệu đồng.
Căn cứ khoản 3 Điều 64 Nghị định số 82/2020/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bổ trợ tư pháp, hành chính tư pháp, hôn nhân và gia đình, thi hành án dân sự; phá sản doanh nghiệp, hợp tác xã:
“3. Phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng đối với một trong các hành vi sau:
a) Không thực hiện công việc phải làm theo bản án, quyết định;
b) Không chấm dứt thực hiện công việc không được làm theo bản án, quyết định;
c) Trì hoãn thực hiện nghĩa vụ thi hành án trong trường hợp có điều kiện thi hành án;
d) Cung cấp chứng cứ sai sự thật cho cơ quan thi hành án dân sự.”
Trường hợp nghiêm trọng hơn, nếu hành vi trốn tránh dẫn đến hậu quả con bị đe dọa sức khỏe, tính mạng, hoặc người vi phạm đã từng bị xử phạt mà vẫn tái phạm, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự.
Căn cứ Điều 186 Bộ luật Hình sự 2015 được sửa đổi bởi khoản 37 Điều 1 Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2017 quy định về tội từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng:
“Tội từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng
Người nào có nghĩa vụ cấp dưỡng và có khả năng thực tế để thực hiện việc cấp dưỡng đối với người mà mình có nghĩa vụ cấp dưỡng theo quy định của pháp luật mà từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng, làm cho người được cấp dưỡng lâm vào tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, sức khỏe hoặc đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi quy định tại Điều này mà còn vi phạm, nếu không thuộc trường hợp quy định tại Điều 380 của Bộ luật này, thì bị phạt cảnh cáo, phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm.”
Những chế tài này không chỉ mang tính răn đe mà còn nhằm bảo vệ quyền được chăm sóc và phát triển của trẻ em – nhóm đối tượng đặc biệt cần được quan tâm trong xã hội.
Hoàn thiện pháp luật để tăng cường bảo vệ trẻ em
Dù pháp luật đã có quy định tương đối đầy đủ về nghĩa vụ cấp dưỡng, nhưng trên thực tế việc thực thi vẫn còn nhiều hạn chế. Không ít trường hợp người có nghĩa vụ cố tình né tránh, chậm trễ hoặc lợi dụng kẽ hở pháp luật để thoái thác trách nhiệm.
Do đó, trong thời gian tới, cần tăng mức xử phạt hành chính và bổ sung chế tài hình sự nghiêm khắc hơn, đặc biệt đối với hành vi cố tình trốn tránh, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi của con. Cùng với đó, các cơ quan chức năng cần có cơ chế theo dõi, giám sát và cưỡng chế thi hành nghĩa vụ cấp dưỡng hiệu quả hơn, tránh tình trạng bản án “nằm trên giấy”.
Kết luận
Nghĩa vụ cấp dưỡng không chỉ là quy định của pháp luật mà còn là chuẩn mực đạo đức của người làm cha, làm mẹ. Việc thực hiện đúng trách nhiệm này không chỉ bảo đảm quyền lợi vật chất và tinh thần cho trẻ, mà còn góp phần xây dựng một xã hội nhân văn, công bằng, nơi mọi trẻ em đều được bảo vệ và phát triển toàn diện.
Pháp luật cần tiếp tục được hoàn thiện theo hướng chặt chẽ và khả thi hơn, nhằm đảm bảo rằng mọi đứa trẻ – dù trong hoàn cảnh nào – cũng không bị bỏ rơi quyền được yêu thương, chăm sóc và nuôi dưỡng từ chính những người sinh ra mình.
Nếu có bất cứ thắc mắc nào liên quan hoặc cần tư về khởi kiện dân sự, quý khách vui lòng liên hệ với Công ty Tư vấn Luật Lâm Đồng qua hotline 0913.333.222 hoặc 0997.222.666 để được tư vấn hỗ trợ kịp thời.
